استرس
آنها با آتش بازي ميکنند!
در تعريف حادثه آمده است: «شرايطي كه از حالت عادي خارج شود»، چنين تعريفي فقط زلزله، سيل يا آوار را دربرنميگيرد و شرايط روزمره فعالان در برخي حرفهها نيز به اين تعريف گرايش دارد. آتشنشانان از جمله افرادي هستند كه در مواجهه هر روزه با سوانح و حوادث مختلف قراردارند و اين اصطكاك هميشگي كه چندان هم نرم و گذرا نيست، جامعه كوچك و خدمتگزار آتشنشانها را با مشكلات متعدد جسمي و رواني درگير كرده است. حتي ساختار ايستگاههاي آتشنشاني و زنگ حريق ايستگاهها هم ميتواند آغازگر تنش و اضطراب باشد. ضربان تندتر قلب، استرس غيرقابل انكار و تغيير شرايط حرارتي بدن، از جمله تبعات بهصدا درآمدن زنگ حريق هستند اما اين، تازه آغاز ماجراست. هفتم مهرماه، روز آتشنشاني و ايمني است و به اين بهانه نگاهي انداختهايم به برخي از مخاطرات اين حرفه پرخطر...
شرايط اعزام به محل حادثه، تشخيص نحوه صحيح مقابله با حوادث كه شايد 50 نوع مختلف را شامل شوند، به علاوه خطراتي كه در مدت اجراي عمليات، جان آتشنشانان را تهديد ميكند، شرايط روزمره زندگي آتشنشانان را تشكيل ميدهد. آمارها نشان ميدهد كه حتي ميزان «اميد به زندگي» هم در آتشنشانان در مقايسه با ديگر شهروندان جامعه متفاوت است، به طوري كه اميد به زندگي در ميان فعالان در ديگر مشاغل 71 سال و در ميان آتشنشانان 53 سال است. فتحالله تيموري، معاون عمليات سازمان آتشنشاني و خدمات ايمني شهرداري تهران، ميگويد: «نوع حوادث مختلفي كه دربرگيرنده شغل يك آتشنشان است ميتواند او را دچار مشكل يا حادثه كند. سوختگي با آتش يا استنشاق انواع گازهاي سمي و دود ناشي از سوختن ناقص موادسوختني و قابل احتراق در محل حريق به علاوه خطرات ناشي از كاركردن در ارتفاع مانند سقوط از بلندي و احتمال بروز انواع شكستگيها و حتي مرگ در اين ميان متصور است. بيماريهاي ستون فقرات به دليل جابهجايي ابزار، آوار ساختمانها و اجسام سنگين و انواع بيماريهاي روحي كه در اثر حضور در محيطهاي پرخطر، استرسزا و پرتنش ظاهر ميشود، سلامت آتشنشانان را تهديد ميكند. كار در محيطهاي كمنور يا پرنور، ريزش و برخورد اجسام خارجي، خطرات برق، شرايط جوي نامساعد، وجود موادشيميايي يا راديواكتيو در محل حادثه، خطرات ناشي از انفجار، كار در عمق يا سطوح شيبدار و لغزنده، كار در محيطهاي عفونتزا يا مرطوب و حتي سروصداي موجود در محيط عمليات و ازدحام مردم نيز ميتواند انواع بيماريهاي داخلي يا پوستي و اضطراب را براي اين قشر فداكار به ارمغان آورد. البته قابل ذكر است که مجهزترين سوله كار در عمق و ارتفاع در سطح خاورميانه از دو سال قبل در ايستگاه حسنآباد آغاز به كار كرده است و به اين ترتيب آمار قابلتوجهي از خطرات ناشي از كار در ارتفاع و عمق با بهرهگيري از آموزههاي بينالمللي ارايه شده به آتشنشانان تهران در اين مركز كاهش يافته است.»
با اين وجود به نظر ميرسد شرايط روحي در آمار اميد به زندگي آتشنشانان بيش از شرايط جسمي نقش داشته باشند زيرا «استرس» همان چيزي است كه ميتواند عمر را كوتاه كند.
نگراني، بيماريزاست
دانشمندان ميگويند استرس، دانش و تجربه افراد را زياد ميكند و اين تجربيات رواني تا مدتها در ذهن فرد باقي ميماند، بهطوري كه عملكردهاي آتي او را تحت تاثير قرار ميدهد. حوادث غيرمترقبه خاص كه آتشنشانان را با فشار عصبي مواجه ميكند در نهايت ميتواند توانايي آنها را براي انجام كارها تغيير دهد و اين تغيير شايد بتواند رضايت شغلي فرد را به همراه داشته باشد چراكه بدون افرادي از اين دست، جامعه نميتواند به خوبي عمل كند و در نتيجه، فاكتورهاي مضري بر زندگي تكتك اعضاي جامعه اثرگذار خواهد شد. دكتر فربد فدايي، روانپزشك، ميگويد: «حوادث غيرمترقبه خاص ميتواند با كاهش بازده كاري در شغل پرخطر ارتباط داشته باشد اما در مورد آتشنشانان با تجربهاي كه آمادگي هميشگي پذيرش استرس و اضطراب ناشي از قرارگيري در محيط پرخطر را دارند اين امر كاهش پيدا ميكند. از سوي ديگر، استرس ميتواند در ارتباط با خطرات زيستي، بيماريهاي عفوني، خشونت و ايمني، مدت ارايه خدمات يا عمر فرد را نيز كاهش دهد. آتشنشانان در شرايطي قرار دارند كه رضايت شغلي ناشي از رضايت مردم و در مقابل، فشار شديد كاري زندگي آنها را تحت تاثير قرار ميدهد. خانواده آتشنشانان نيز از اين قاعده مستثنا نيستند و استرس ناشي از نگرانيهاي معمول، روح و روان اعضاي خانواده يك آتشنشان را درگير خواهد كرد. دكتر فدايي در اين مورد ميگويد: «در مشاغلي كه ميزان بالايي از استرس را پذيرا هستند بايد فرصتي براي رفع تنش فراهم شود. به عنوان نمونه، مجبور كردن آتشنشانها به استفاده از مرخصي ميتواند براي آتشنشان و خانواده او مفيد باشد. سازمان آتشنشاني ميتواند با ارايه تسهيلات در نقاط خوش آب و هواي كشور اين شرايط را براي آتشنشانان فراهم كند تا استرسهاي زندگي آنان كم شود. تامين مناسب معاش، مسكن، شرايط تحصيلي كارمندان و خانواده آنها نيز گامهايي براي كاهش اضطراب مداوم كاري و افزايش كارآمدي آتشنشانان است.» اما آتشنشانان در زندگي 24 ساعته خود در محيط كاري با لحظات زيبايي نيز مواجه هستند كه كمك قابلتوجهي به ايجادآرامش و بهرهبرداري از لذتهاي شغلي در اين جامعه كوچك ميكند. آتشنشانان هميشه در بيان خاطراتي كه نجات جان انساني مبتلا به خطر را يادآوري ميكند، سرشار از شادماني و لذت ميشوند و اين زيباترين لحظه زندگي يك آتشنشان است كه شايد چندبار در سال تكرار شود. ترشح هورمونهاي شاديبخش در چنين حالتي ميتواند استرس را سركوب كرده و توانايي اجرايي فرد را چند برابر كند. دكتر فدايي ميگويد: «گفتگو با همكاران، بيان تجربيات مشترك و خاطرات شيرين و كارآمد علاوه بر اينكه تمريني است براي كساني كه چنين تجربياتي را كسب نكردهاند، ميتواند رضايتمندي و شادماني را به ارمغان بياورد. اين حالت كه وحدت گروهي را نيز به دنبال دارد، شيوه بسيار موثري براي رهايي از تنش، افزايش كارآمدي و رضايت شغلي در آتشنشانان است.»
امان از تماسهاي مزاحم!
از سوي ديگر و به گفته مهندس حاجي بيگي، مديرعامل سازمان آتشنشاني و خدمات ايمني شهرداري تهران، از 9500 تماس روزانه مردمي با اين سازمان تنها 2500 تماس واقعي هستند؛ روزانه هفت هزار تماس غيرواقعي، يعني روزانه صدها زنگ حريق استرسزا و بيحاصل براي آتشنشانان كه شايد تنها چند دقيقه از پايان عمليات قبلي توسط آنها گذشته باشد، به صدا درميآيد. به اين ترتيب ميتوان گفت با اطلاعرساني صحيح و بهرهگيري از رسانههاي جمعي ميتوان در افزايش فرهنگ عمومي، كاهش تماسهاي مزاحم و در نتيجه كاستن از استرس كاري آتشنشانان كوشيد.
بدون دستگاه تنفسي، هرگز!
شايعترين دسته بيماريهايي كه آتشنشانان با آن دست و پنجه نرم ميكنند، بيماريهاي تنفسي هستند. كمتوجهي به بهرهگيري از دستگاه تنفسي و شرايط اضطراري و خاص در محل حريق باعث ميشود كه مقدار زيادي دوده و گازهاي سمي وارد مجاري تنفسي آتشنشانان شود. دكتر اميرحسين هجرتي، متخصص اورژانس که خود نيز يك آتشنشان است، در اين مورد ميگويد: «خطرات ناشي از استنشاق گازهاي سمي و دود شامل مونواكسيدکربن، سيانيد هيدروژن، دياكسيدهيدروژن، كلرايد، انواع تركيبات آلي مانند بنزن و مواجهه با ديگر مواد قابل استنشاق ممكن است به ريهها صدمه بزند. شدت صدمه با اندازه ذرات سمي در ماده استنشاق شده، دوز و مدت قرارگرفتن در معرض آنها ارتباط مستقيم دارد. در بسياري از آتشنشانان شاهد پنوموكونيوز هستيم. اين بيماري ريوي براثر استنشاق غبارهاي غيرآلي ايجاد ميشود كه پنومونيت يا افزايش حساسيت را به دنبال دارد. از سوي ديگر در آتشنشانهايي كه در معرض آزبست قرار ميگيرند خطر بروز سرطان ريه شش برابر بيشتر از ديگران است و در صورت تماس بيشتر ميتواند حتي خطر مرگ را نيز درپي داشته باشد. فاصله زماني بين قرارگيري در معرض آزبست و ايجاد بدخيمي طولاني بين 20 تا 40 سال است كه باز هم استفاده از دستگاه تنفسي ميتواند مانع آن شود. الياف استنشاق شده تداوم التهاب را ايجاد خواهند كرد البته شايد بتوان از آسم به عنوان يكي ديگر از بيماريهاي تنفسي شايع در آتشنشانان نام برد. دكتر هجرتي ميگويد: «غلظت اكسيدهاي سولفور، اوزون و دياكسيد نيتروژن در ريهها تاثيرات گوناگوني در پي دارد. اين تاثيرها شامل انقباض برونش و تشديد آسم، برونشيت و بيماريهاي مزمن انسدادي ريه هستند. در اثر مسوميت با گاز مونواكسيدكربن با مقادير كم، علايمي مانند نشانههاي عصبيرواني بروز ميكند. نشانههاي عصبيرواني از گيجي خفيف يا خستگي كه با سردرد و تهوع همراهاند تا كماي عميق و مرگ در تغييرند. پيامدهاي درازمدت عصبي نيز شايع و غيرقابل پيشبيني هستند. آسم، زاده همين استنشاقهاست. درمان تمام آتشنشانهايي كه مشكوك به استنشاق مقدار قابل توجهي دود هستند حمايتي است و بايد به مجاري تنفسي توجه كافي اعمال شود، بايد از اكسيژن 100 درصد، پايش قلبي و ريوي و ساير اقدامات تخصصي بهره برد تا به موقع براي درمان مواردي همچون ادم حنجره اقدام شود.»
انجام هر ماموريت توسط آتشنشانان آنها را در معرض عوارض خفيف يا شديدي قرار ميدهد كه علاوه بر موارد ذكر شده ميتوان عوارض ناشي از ترشح مداوم هورمونهاي آمادگي و دفاعي در بدن، تماس پوست با موادشيميايي، دريافت پرتوهاي يونساز، كار در چاهها و فاضلابها، رويت صحنههاي دلخراش كار به صورت شيفت شبانهروزي و حتي تغذيه نامناسب با سختي حرفهاي را نيز به اين فهرست بلندبالا افزود اما بيشك متوليان امور اجرايي سازمان آتشنشاني و خدمات ايمني در تهران و ديگر شهرهاي كشور ميكوشند با برنامههاي جديد و تزريق تجهيزات و تكنولوژي روز كشورهاي صاحب سبك در اين زمينه، درصد حفاظت جاني نيروهاي آتشنشاني در محيطهاي گوناگون حريق و حادثه را ارتقا بخشند. حميدرضا محمديان